Swap "değiş tokuş", "takas" anlamına gelmektedir. Swap anlaşmaları, finansal varlıkların taraflar arasında karşılıklı olarak değiştirilmesini sağlayan türev araçlardır.

Swap sözleşmesi, sözleşme taraflarının nakit akışlarını birbirleri ile değiştirmeleri üzerine kurulu, oldukça sık kullanılan bir risk yönetim aracıdır. Aynı zamanda spekülasyon amacıyla da kullanılabilir. Tarafların beklentileri ya da ihtiyaçları farklı ise, swap aracılığı ile birbirlerinin yükümlülük ya da alacaklarını üstlenerek beklentileri doğrultusunda bir finansal pozisyona geçebilirler. Örneğin, değişken faiz ödeme yükümlülüğü olan bir işletme sabit faiz ödeyen taraf ile ödeme yükümlülüklerini değiştirerek faiz artışı riskinden korunabilir.

Swap sözleşmeleri standart değildir ve düzenli borsalarda işlem görmemektedir, sözleşme şartları taraflar arasında ihtiyaçlar doğrultusunda belirlenir. Özetle, swap sözleşmeleri tezgahüstü piyasalarda (OTC) işlem görmektedir, bu nedenle taraflar arasında kredi riski (ödememe riski) bulunmaktadır. Swap sözleşmelerinin başlangıcında herhangi bir anapara değiş tokuşu yapılmamaktadır. Önceden belirlenen vadelerde taraflar karşılıklı olarak sözleşmedeki plan doğrultusunda birbirlerine ödemeler yapmaktadır. Ödeme vadelerinde, bir tarafın diğer tarafa yalnızca ödenecek tutarlar arasında kalan farkı transfer etmesi de mümkündür, bu işlem netleşme olarak adlandırılmaktadır. Bu sözleşmeleri çeşitli vadelerde düzenlenmiş seri forward anlaşmaları olarak düşünebiliriz. 

Bir swap anlaşmasında dayanak varlık, faiz oranları, emtia, para birimleri ya da hisse senetleri gibi çeşitli varlıklar olabilir, fakat temel olarak faiz swabı ve para swabı olmak üzere iki çeşit swap anlaşmasından söz edilebilir. Finans piyasalarında en çok kullanılan swap, faiz swabıdır.

Faiz Swabı:

Aynı para birimi üzerinden yapılan swap anlaşmalarıdır. Bu sözleşmelerin en basit hali bir değişken faiz ile sabit faiz takasıdır, bu swap işlemi "Plain Vanilla Swap" olarak bilinmektedir. Bu swap işlemine örnek olarak aşağıdaki senaryo kuurulabilir;

Taraflardan birisi (X A.Ş) değişken faiz üzerine kurulmuş olan yükümlülüğünden korunmak istemektedir. Diğer taraf (Y A.Ş) ise sabit faiz yerine değişken faizli ödemeleri tercih etmektedir. Bu durumda X firmasının faiz oranlarında artış beklediğini, Y firmasının ise faiz oranlarında azalış beklediğini söylemek mümkündür. Bu iki firma belirli bir anapara üzerinden (nosyonal değer) hesaplanacak faiz ödemeleri ve ödeme vadeleri için bir swap sözleşmesi yaparak nakit akışlarını beklentileri doğrultusunda oluşturabilirler.

X firması %5 + LİBOR ile borçlanmıştır. Libor oranı %1'dir. X firması Libor'un artacağını düşünmektedir. X firmasının maliyeti %6 gibi görünmektedir fakat gelecekte oluşacak ödemeleri libor nedeniyle belirsizdir.

Y firması ise %6 sabit faiz oranı ile borçlanmıştır. Y firması Libor'un düşük kalacağını ve %6'nın altında borçlanabileceğini düşünmektedir. Bu iki firma ödeme planlarını değiştirdiği takdirde artık X firması Y firmasına sabit %6 faiz ödemesi yaparken, Y firması da X firmasına %5+Libor üzerinden ödeme yapacaktır.

Özetle taraflar nakit akışlarını birbirleri ile değiştirmişlerdir. Eğer Libor %2'ye yükselirse X firmasının eski maliyeti %7, fakat swap nedeniyle yeni maliyeti sabit %6 olacaktır. X firması karlı durumdadır, Y firması ise %6 faiz alacak fakat %7 faiz ödemesi yapacaktır, netleşme sözkonusu ise X firmasına aradaki %1 fark kadar ödeme yapacaktır. Libor arttığı sürece Y firmasının zararı da artacaktır.

Bu terimin İngilizce karşılığı: Interest Rate Swap (IRS)

Para Swabı: 

Farklı para birimleri üzerine kurulu swap sözleşmeleri "para swabı" olarak adlandırılmaktadır. Faiz Swabı sözleşmelerinin aksine bu sözleşmelerde anapara işlem başında diğer para birimine ve işlem sonunda tekrar ilk para birimine çevrilerek taraflar arasında el değiştirmektedir.

En basit hali ile para swabı iki farklı döviz kurunun değiştirilmesini ve karşılıklı sabit faiz ödemelerini içermektedir. Farklı para birimleri üzerinden ödenecek faizler değişken de olabilir. Bu swap işleminin amacı tarafların birbirlerinin borçlanma imkanlarını kullanmasıdır. Örneğin X firması ABD'de, Y firması ise Çin'de faaliyet gösterirken ABD firmasının Çin ile ticareti nedeniyle Yuan borçlanma ihtiyacı, Çin firmasının ise ABD doları üzerinden borçlanma ihtiyacı doğmuş olsun. Her iki firma da yerel finansal kurumlarından çok daha uygun oranlarla borçlanma imkanına sahiptir.

Örneğin; ABD firması Çİn firmasına göre daha düşük bir faiz oranı ile USD borçlanabilir. Bu durumda ABD firması USD borçlanıp bu tutarı Çin firmasına transfer edebilir, Çin firması da Yuan borçlanıp, nu tutarı ABD firmasına transfer edebilir. Her iki firma döviz takası yaptıktan sonra birbirlerine ilgili dövizin gerektirdiği faiz ödemelerini yapabilirler ve ihtiyaçları olan döviz kurundan, kendi imkanları ile elde edecekleri borçtan çok daha avantajlı bir maliyet ile borçlanabilirler.

Özet olarak para swabı aşağıdaki aşamalardan oluşmaktadır;

  • Her iki firma sözleşme başlangıcında anaparayı mevcut kur üzerinden takas eder, (X firması 650 milyon Yuan alır, Y firması 100 milyon USD alır)
  • Sözleşmede belirlenen vadelerde ve üzerinde anlaşılan faiz oranı üzerinden birbirlerine faiz ödemeleri yaparlar, (X Yuan faizi öder, Y USD faizi öder)
  • Vade sonunda ilk aşamada yapılan döviz takası aynı tutarlar üzerinden geri alınır. (X 100 milyon USD alır, Y firması 650 miyon Yuan alır ve işlem sonlanır)

Bu terimin İngilizce karşılığı: Currency Swap

Swap sözleşmelerinin oldukça sık kullanılan bir türü de CDS olarak bilinen "kredi temerrüt riski takası" sözleşmeleridir. Ek olarak "swaption" olarak bilinen, sözleşme alıcısına yükümlülük yerine bir opsiyon tanıyan, opsiyon sözleşmeleri ile swap sözleşmelerinin özelliklerini taşıyan finansal ürünler de mevcuttur. 

Dünya genelindeki özellikleri gereği swap sözleşmelerinin tamamen kontrol altında olduğu ve düzenlendiğini söylemek güçtür, ancak bu konuda çalışmalar bulunmaktadır. International Swaps and Derivatives Association (ISDA) gibi kurumlar swap işlemlerinin riskini azaltmak için belirli bir oranda düzenleyici rol oynamaktadır.

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).