Egzotik opsiyonlar, normal opsiyonlardan farklı olarak çok daha karmaşık koşullar içeren türev ürünlerdir. Egzotik opsiyonlarda opsiyonun kullanılabilmesi için çeşitli şartlar getirilmiş olabilir ya da dayanak varlık seçimi normal opsiyonlara göre oldukça farklı olabilir.

"Egzotik" kelimesi "farklı yabancı" anlamına gelmektedir. Bu opsiyonların isimlerini Asya opsiyonlarından aldığı düşünülmektedir.

Normal opsiyon işlemleri standart şartlar içerir ve organize borsalarda işlem görmektedir. Call opsiyonu ve put opsiyonu olarak bilinen, şartları değiştirilmemiş normal opsiyonlar için "vanilya opsiyon" terimi de kullanılmaktadır. Egzotik opsiyonlar ise genellikle alıcı ve satıcının belirlediği şartlara göre düzenlenmekte ve tezgahüstü piyasalar da işlem görmektedir. 

Opsiyonlar kullanım vadelerine göre Avrupa ve Amerikan tipi opsiyon olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Amerikan tipi opsiyonlar vadelerinden önce işleme konabilirken, avrupa tipi opsiyonlar ancak vade sonunda işleme konabilir. Bu temel ayrım dışında, konu normal opsiyon sözleşmelerinin dışına çıktığında, piyasalarda oldukça fazla sayıda ve farklı özelliklerde egzotik opsiyon çeşidinin kullanıldığı görülebilir.

Aşağıda bazı popüler egzotik opsiyon çeşitlerinin özellikleri özetlenmiştir:

Asya Opsiyonu (Asian Option): Karlılığı dayanak varlığın opsiyon vadesi boyunca ya da belirli bir periyotta oluşan ortalama fiyatına bağlı olarak değiştiği opsiyon çeşididir. "Average option" olarak da adlandırılmaktadır. Ortalama fiyata bağlı olduğu için opsiyon alıcısını volatiliteden belirli bir oranda korumaktadır.

Dijital Opsiyon (Binary option): İki koşullu bir opsiyon türüdür. Opsiyon vadesinde opsiyon alıcısı ya önceden belirlenmiş sabit bir ödeme alır ya da ödediği prim kadar zarar eder. Bu nedenle "ikili opsiyon" olarak da bilinmektedir. Kullanım fiyatı olarak bir eşik değer belirlenir, vadede dayanak varlık fiyatı bu eşik değeri aşarsa (call) opsiyon alıcısı sabit bir ödeme alır, dayanak varlık fiyatı eşik değerin altında kaldığı takdirde opsiyon alıcısı ödediği primi kaybeder. Görüldüğü üzere eşik değerin ne kadar aşıldığının bir önemi yoktur, vade sonunda opsiyon alıcısının alacağı ödeme sabittir. Bu ürünün hedge amaçlı alınıp satıldığını söylemek zordur, oldukça spekülatif bir üründür.

Bariyer Opsiyon (Barrier option): Opsiyon kazancının dayanak varlık fiyatının önceden belirlenen bir bariyer (eşik) değere ulaşıp ulaşmamasına bağlı olduğu opsiyon türüdür. Normal (vanilya) opsiyonda vade sonunda spot fiyat ne olursa olsun alıcı sözleşmedeki kullanım fiyatından opsiyonu işleme sokabilmektedir, bariyer opsiyonlarda ise vade boyunca dayanak varlık fiyatı belirli bir noktaya gelmeden/geçmeden opsiyon aktif ya da pasif hale gelmemektedir.

Bariyer opsiyonlar ikiye ayrılabilir. Knock-in opsiyonlar sözleşme başlangıcında pasif durumdadır, eşik değere ulaşıldığında aktif olurlar, Knock-out opsiyonlar ise vade başlangıcında aktif durumdadır, eşik değer geçildiğinde opsiyon ömrü tamamlanmaktadır.

Tercihli Opsiyonlar (Chooser option): Opsiyon vadesi içinde opsiyon alıcısına call ve put opsiyon arasında değişim yapma imkanı tanıyan sözleşmelerdir. Özellikle dayanak varlığın yönü ile ilgili belirsizlik hakimse alıcı bu tür bir opsiyon kullanarak fiyatların seyrine göre elindeki call opsiyonu put opsiyona çevirebilir. Bu opsiyonlar verdikleri bu hak nedeniyle genellikle daha maliyetlidir. 

Gökkuşağı Opsiyonu (Rainbow option): Birden fazla dayanak varlığa dayalı opsiyonlardır. Seçilen dayanak varlıklar özellik,vade ve kullanım fiyatı açısından birbirinden farklı olabilir. Çeşitli varlıkların bir arada yer alması nedeniyle "gökkuşağı" olarak adlandırılmaktadır. Vade sonunda gökkuşağı opsiyonu oluşturan varlıklar performanslarına göre sıralanır, opsiyon alıcısının karını belirleyen ise en iyi performans gösteren varlıklardır. Seçilen varlıklar arasındaki korelasyon oldukça önemlidir, düşük korelasyon yüksek opsiyon fiyatı anlamına gelmektedir.    

Lookback Opsiyonu: Bir opsiyon kullanılmadan önce, opsiyon sahibine dayanak varlığın geçmişe dönük fiyatlarına bakarak opsiyonu piyasa fiyatı dışında bir fiyattan işleme koyma imkanı veren opsiyonlardır. Örneğin; bir call opsiyonu sahibi vade tarihinde piyasa fiyatı yerine geçmişe dönük fiyatlara bakarak, elindeki opsiyonu dayanak varlığın işlem gördüğü en yüksek fiyattan kullanabilir. Bu tür bir koruma oldukça cazip görünse de bu tip opsiyonların fiyatları genellikle yüksektir.

Bileşik Opsiyonlar (Compound option): Başka bir opsiyon üzerine yazılan opsiyonlardır, diğer bir ifade ile dayanak varlık bir opsiyondur. İki opsiyon vadesi ve iki kullanım fiyatı bulunmaktadır.

Bu yazıda egzotik opsiyonlar olarak bilinen, daha farklı özelliklere sahip, daha karmaşık yapılı opsiyonlardan en sık kullanılanlara yer verilmiştir, bunların dışında da oldukça fazla sayıda egzotik opsiyon çeşidi bulunmaktadır.

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).