Türev türemiş ya da türetilmiş anlamına gelmektedir. Türev araçlar da bir varlığı temsil eden, yani bu "varlıktan türetilen finansal araç" anlamına gelmektedir. Türev sözleşmelerin konusu gelecek tarihteki varlık fiyatı olup, riskten korunma ya da spekülatif amaçla kullanılabilirler. Türev araçlar, forward, futures, swap ve opsiyonlar şeklinde sıralanabilir.

Futures Nedir, Temel Özellikleri Nelerdir?

Futures, bir mal ya da finansal aracın ileri bir tarihte bugünden üzerinde anlaşılan bir fiyattan alınıp satılması işlemidir. Futures sözleşmelerde malın kalitesi ve adedi gibi detaylar da yer almakta olup, vadede fiziki teslim ya da nakit ödeme yapılarak sözleşme sonlandırılır. Vadeli işlem olarak da bilinen bu finansal enstrumanlar organize piyasalarda işlem görmektedir. Bir borsada alınıp satılmaları nedeniyle standartları net olarak belirlenmiştir. CBOT, Şikago Ticaret Borsası futures piyasasına örnek olarak gösterilebilir. Borsa, çeşitli emtia, faiz ya da döviz kuru futures sözleşmelerinin konusu olabilir. 

Forward Nedir, Futures'dan Farkı Nedir?

Forward, ticari ya da finansal bir varlığın alıcı ve satıcı arasında yapılan bir sözleşme aracılığıyla bugün üzerinde anlaşılan bir fiyattan gelecekte bir tarihte satışının gerçekleştirilmesi işlemidir. Alivre sözleşme olarak da bilinmektedir. Forward temelde bir riskten korunma aracıdır. Forward sözleşmeler vadesinde fiziki ya da nakdi teslim gerektirir ve her iki taraf için de geri dönülemez şartlar içerir.

Forward en çok, dış ticaret firmaları tarafından kur riskinden korunmak amacıyla kullanılmaktadır. Belirli bir tarihte yapılacak bir ödemenin bugünden kur seviyesi sabitlenerek ortadaki kur riski giderilmiş olur. Kur riski giderilir, fakat bu işlemden zarar edilebileceği de unutulmamalıdır. Vade sonunda oluşan kur ile sözleşmede üzerinde anlaşılan kurun birbirinden farklı olması durumunda, taraflardan biri kar etmiş, diğeri ise zarar etmiş olur.

Birbirleri ile oldukça benzerlikler içeren forward ve futures sözleşmeleri arasında farklar bulunmaktadır; forward kontratlar tezgahüstü piyasalar, yani organize olmamış piyasalarda (OTC) işlem görür. Bu nedenle temerrüt riski daha yüksektir.  Forward sözleşmeler, futures sözleşmelerin aksine oldukça esnektir, alıcı ve satıcının şartlarına göre özelleştirilebilir.

Opsiyon Nedir, Özellikleri Nelerdir?

Opsiyon sözleşmesi, bir varlığı belirli bir tarihte, yine önceden belirlenen fiyat ve miktarda alma ya da satma hakkını temsil eder. Bu durumda alım (Call Opsiyonu) ve satım opsiyonu (Put Opsiyonu) olmak üzere iki çeşit opsiyon işleminden bahsedilebilir. Opsiyon sahibi, bu alım satım hakkını kendisine fayda sağlayacak koşullar oluştuğu takdirde kullanabilir. Bu koşulların oluşmadığını düşünürse opsiyonu kullanmama hakkı da bulunmaktadır. Opsiyon satıcısı ise alıcının kararına göre yükümlülüğünü yerine getirmek durumundadır. Alıcıya bu hakkı veren ise opsiyon sözleşmesi için satıcıya ödediği "opsiyon primidir"

Opsiyon sözleşmeleri tezgah üstü piyasalarda ve düzenli piyasalarda, yani opsiyon borsalarında işlem görmektedir. Bu durum bir çok farklı dayanak varlık üzerine yazılan oldukça fazla opsiyon çeşidinin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Opsiyonlar ile ilgili oldukça geniş ve ileri düzey bilgiye "opsiyon" etiketini takip ederek ulaşabilirsiniz. 

SWAP Nedir, Kullanım Alanları Nelerdir?

Swap Türkçe'ye değiş tokuş ya da takas olarak çevrilebilir. Kelime anlamından da anlaşılacağı üzere swap, iki tarafın farklı şartlardaki varlık ve yükümlülüklerini birbirleri ile takas etmeleri durumudur. Swap yapılmasındaki temel mantık her iki tarafın da kendileri için daha uygun olabilecek şartlara geçiş yaparak fayda sağlama isteğidir. Bu işlemlere konu olan Swap sözleşmeleri de tezgah üstü piyasalarda işlem görmektedir. 

Swap işlemleri temel olarak faiz ve para swabı şeklinde ikiye ayrılabilir. Faiz swabında değişken faizli bir borç ödemesi sabit faizli ödeme ile takas edilebilir. Para swabında ise farklı para birimlerine ihtiyaç duyan iki taraf anapara ve faizi takas edebilir.   

Swap işlemleri, diğer türev araçlarda olduğu gibi riskten korunma ya da spekülatif amaçlı kullanılabileceği gibi, değişen finansal şartlara ya da değişen proje koşullarına uyum sağlamak için firma nakit akışını düzenlemek amacıyla da kullanılmaktadır. 

Forex piyasasında swap, pozisyonların günlük taşıma maliyeti anlamında kullanılır. 

Türev araçlar ile ilgili temel bilgiler içeren bu yazıyı özetlemek gerekirse, piyasaları işlemin gerçekleştirildiği vadeye göre "spot" ve "türev" olarak ikiye ayırmak mümkündür. "Türev piyasa" denildiğinde forward, futures, opsiyon ve swap gibi sözleşmelerin tamamı anlaşılmalıdır. Aşağıda vadeli işlem piyasaları ile ilgili özet tablo* görülebilir:

vadeli işlemler özet tablosu

*Tablo kaynağı: Borsa İstanbul eğitim kılavuzu - 21. Vadeli işlem Piyasaları 

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).