Satın Alma Gücü Paritesi

Farklı para birimleri arasındaki satın alma gücünü eşitleyerek ülkeler arasındaki fiyat farklarını gidermek için kullanılan orandır. Belirli bir mal ve hizmet grubunun farklı ülkelerde kendi para birimleri üzerinden birbirlerine oranlanması ile hesaplanmaktadır.

Ekonomik büyüklük ve kişi başına gelir gibi birçok ekonomik göstergenin uluslararası karşılaştırmalarda kullanılabilmesi için ülkeler arasındaki fiyat düzeyi farklılıklarının giderilmesi gerekmektedir. Satın alma gücü paritesi ülkeler arasındaki verileri ortak bir birime dönüştürerek daha gerçekçi bir şekilde karşılaştırılmasını sağlamaktadır.

Bu değişim oranının hesaplanmasına temeli Birleşmiş Milletler tarafından atılan, 1960'lı yılların sonunda başlayan ve 80'li yılların sonunda uygulamaya giren Uluslararası Karşılaştırma Programı ile başlanmıştır.

A ve B ülkelerinde yaşayan iki farklı tüketici aynı bedeli ödeyerek, aynı mal grubundan farklı miktarlarda satın alabiliyorsa bu iki tüketicinin alım güçleri farklıdır. İki para biriminin piyasada oluşan değişim oranı "döviz kuru" olarak adlandırılmaktadır, piyasada oluşan döviz kuruna alternatif olarak satın alma gücü paritesi bize bu iki farklı ülkenin yerel para birimleri arasındaki, satın alma gücünü eşitleyen kur seviyesini verecektir. Özetle satın alma gücü paritesi, "Kur ne olursa bu iki tüketici eşit alım gücüne sahip olur?" sorusunu cevaplamaktadır.

Satın alma gücü paritesi formülü:

SGP = P1 / P2

= Birinci ülkede yerel para ile oluşan sepet maliyeti / İkinci ülkede yerel para ile oluşan sepet maliyeti

Aşağıdaki hesaplama satın alma gücü paritesine örnek olarak verilebilir;

Türkiye'de yaşayan bir tüketici marketten alınan bir ürün sepetine 100 TL veriyor, ABD'de yaşayan tüketici ise aynı mal grubundan oluşan, aynı miktarda ürün sepetine 80 USD ödeme yapıyor. Bu durumda Türkiye ve ABD arasındaki satın alma gücü paritesi 100 TL / 80 USD = 1,25 olarak hesaplanmaktadır. Bu oran 1 ABD dolarının alım gücünün Türkiye'de 1,25 TL'ye denk geldiğini göstermektedir.

Bu örneğe göre ABD'li tüketici kendi ülkesinde aynı bedeli ödeyerek Türk tüketicinin Türkiye'de aldığı ürün sepetini alabilmesi için USD/TL kurunun teorik olarak 1,25 olması gerekmektedir. (Satın alma gücü paritesi hesaplaması yapılırken her iki tüketicinin de harcamalarını kendi ülkelerinde yaptıkları kabul edilmektedir).

Satın alma gücü paritesini bu haliyle uluslararası karşılaştırmalarda kullanmak pek mümkün görünmemektedir. Uluslararası alım gücünü görebilmek adına ilgili ülkelerdeki gerçek döviz kuru seviyesinin de dikkate alınması gerekmektedir. Bir Türk vatandaşının TL varlığını Dolar'a çevirip aynı mal sepetini almak istediğini düşünürsek bu alım gücü farkı ortaya çıkacaktır. Bu durumda 1,25 TL'sini ABD'ye götürüp orada harcamak istediğinde USD/TL kuru 3 TL ise 1,25 TL  0,41 USD'ye denk gelecektir. Bu hesaba göre bir Türk vatandaşı ABD'de Türkiye'de alabildiği aynı mal sepetini satın alamamaktadır.

İkinci örnekte anlatılan karşılaştırma "fiyat düzeyi endeksi" olarak adlandırılmaktadır. Tüm ülkelerin fiyat düzeyleri satınalma gücü paritesinin döviz kuruna bölünmesi ile ABD'ye veya AB'ye endekslenmekte ve uluslararası karşılaştırmalarda kullanılan bir endeks oluşturulmaktadır.

Economist dergisi tarafından hesaplanan "Big Mac Endeksi" satın alma gücü paritesine popüler bir örnek olarak gösterilebilir. Uygulamada da satın alma gücü paritesi tek bir ürün için hesaplandığı gibi, gıda veya tekstil gibi çeşitli mal ve hizmet grupları için ve GSYH hesaplamasında tüm mal ve hizmetler için de hesaplanmaktadır. Uluslararası karşılaştırmalarda genellikle ABD ya da Avrupa Birliği baz alınmakta ve karşılaştırmalar buna göre yapılmaktadır. Güncel olarak belirli periyotlarda OECD ve Dünya Bankası tarafından uluslararası fiyat endeksleri yayınlanmaktadır.

Bu terimin İngilizce karşılığı: Purchasing Power Parity (PPP)

Yazar: Email: piyasarehberi (@) yahoo.com