Piyasa alıcı ve satıcı, kısaca piyasadaki oyuncu sayısına ve rekabetin durumuna göre dört sınıfa ayrılmaktadır. Bunlar monopol, oligopol, monopolcü rekabet ve tam rekabet piyasalarıdır. Bu yazıda dört piyasa türünün temel özelliklerine yer verilmiştir;

Rekabetin düzeyini belirleyen bazı değişkenler vardır, örneğin bir piyasaya girişin zorluğu ya da kolaylığı, piyasadaki alıcı ve satıcı sayısı, satılan mal ve hizmetin çeşidi o piyasadaki rekabeti belirler. Rekabetin yoğun olduğu piyasadan eksik rekabetin olduğu piyasaya doğru piyasa çeşitleri aşağıda sıralanmıştır;

1. Tam Rekabet Piyasası (Perfect Competition):

Çok sayıda alıcı ve satıcının olduğu bu piyasada satıcılar genellikle küçük ve orta boy işletmelerden oluşur. Piyasada homojen bir ürün satılmaktadır ve piyasaya giriş çıkış bariyerleri zayıftır. Firmaların pazar payları arasında büyük farklar yoktur. Piyasadaki oyuncular fiyatları tek başlarına belirleyemezler, fiyatlar piyasada oluşur. Satıcının fiyatı bağımsız olarak arttırması alıcının benzer ürünü daha ucuz satan başka bir satıcıya yönelmesine ve fiyatı arttıran satıcının zararlı çıkmasına neden olabilir.

Tam rekabet piyasasında bir firmanın fiyat üzerindeki yukarı ya da aşağı yönde değişikliği piyasa fiyatını tek başına değiştiremez. Aynı durum alıcılar için de geçerlidir. Alıcı ve satıcıların miktarının fazla olması nedeniyle tek bir alıcı ya da satıcının fiyatı değiştiremeyeceği bu duruma "atomisite" denir. Piyasadaki fiyat arz-talep dengesi, yani piyasa dengesi ile açıklanabilir. Tam rekabete örnek tarım ürünleri piyasası verilebilir.

2. Monopolcü Rekabet Piyasası (Monopolistic Competition):

Tam rekabette olduğu gibi piyasada yine çok sayıda küçük, büyük alıcı ve satıcı bulunur. Yine giriş bariyerleri zayıftır ve rekabet oldukça yoğundur. Bu piyasa türünün tam rekabet piyasasına göre farkı bazı firmaların ürünlerini piyasadaki diğer ürünlere göre farklı göstermesi ve belirli bir alıcı kitlesi oluşturmasıdır. Piyasada ikame mallar olmasına rağmen bir markanın diğer ürünlere göre daha fazla satış yapması örnek gösterilebilir. Örneğin piyasada bir çok arama motoru yaklaşık aynı görevi görürken Google'ın ciddi bir kullanıcı kitlesini kendine çekmesi monopolcü rekabet piyasasına örnek gösterilebilir.

3. Oligopol Piyasa (Oligopoly):

Oligopol piyasada alıcılar çoktur fakat 3 ya da 4 satıcı firma vardır. Bu firmalar çok benzer ürünler satar ve piyasa bu firmaların kontrolü altındadır. Firmalar arasında rekabet mevcuttur, çoğu zaman ürünler homojendir, fakat ürün farklılaştırmasına gidilir. Bir firmanın fiyata müdahalesi diğer firmaların da aynı yönde aksiyon almalarını gerektirir, firmalar bağımsız hareket edemezler. Oligopol piyasada talep inelastiktir, yani fiyattaki artışlara karşın tüketicilerin talebindeki düşüş azdır. Piyasaya yeni firma girişi zordur.

Oligopol piyasada firmalar kartel oluşturuyor olabilirler, yani üretilecek miktar ve satış fiyatı üzerinde ortak karar alıyor olabilirler. Bu durum çoğu ülke tarafından kanun dışı sayılır. Ülkemizdeki telekominikasyon sektörü oligopol piyasaya örnek olarak gösterilebilir.

Oligopol piyasadan farklı olarak yalnızca iki oyuncunun olduğu piyasaya ise "Duopol Piyasa" olarak isimlendirilir.

Oligopol piyasanın tam tersi durum da mümkündür. Az sayıda alıcı fakat çok satıcı firma olduğu duruma ise "Oligopsoni" denilmektedir. Oligopsonide eksik rekabet sözkonusudur.

4. Monopol Piyasa (Monopoly):

Yalnızca bir satıcının yer aldığı piyasa türüdür. Bu satıcı bir hakkı, kaynağı elinde bulunduruyor ya da ikamesi çok zor bir mal/hizmet satıyor olabilir. Herhangi bir rekabetten söz edilemez, fiyatı satıcı belirler. Piyasaya yeni firma girişi oldukça zordur. Tekelleşme olarak da adlandırılır.

Tekelleşme tek bir satıcının sattığı malın ikamesinin zor olduğu durumda yaşanır. İkame mallar arttıkça tekel oluşturan firmanın etkisi de azalır. Geçmişte Microsoft firması bir tekel oluşturmuşken bugün Apple gibi firmaların ağırlığının artmasıyla tekel yapının yavaş yavaş bozulmaya başlaması örnek olarak gösterilebilir.

Monopol piyasanın tersi olarak yalnızca bir alıcının olduğu bir piyasa koşulu da yaşanabilir. Bu durumda fiyatı belirleyen alıcı olacaktır. Bu piyasa türüne "monopson" denilmektedir.

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).