Sermaye piyasalarında faaliyet gösteren yatırımcıların sermaye piyasası suçları hakkında bilgi edinmeleri hem kendilerini hukuksal anlamda zor durumda bırakmamaları, hem de bu faaliyetlerde bulunanlara karşı kendilerini koruyabilmeleri açısından önem taşıyor.

Sermaye piyasaları vaad ettikleri yüksek kazançlar ile işletme ortaklarından, yatırımcı kuruluşlara ve bireysel yatırımcılara kadar birçok tarafın ilgisini çekmektedir. Bu kadar yüksek maddi menfaatlerin bulunduğu ve bu menfaatlerin çakıştığı bir ortamda ise piyasa işleyişine zarar veren ve SPK Kanunu çerçevesinde suç olarak tanımlanmış olan bazı faaliyetler ortaya çıkmaktadır.

Aşağıda Sermaye Piyasası Kanunu'na göre suç sayılan faaliyetler kısaca özetlenmektedir;

Bilgi suistimali (SPK Kanunu m.106):

"İçeriden öğrenenlerin ticareti" ya da "Insider Trading" olarak bilinen bu suç;

"Doğrudan ya da dolaylı olarak sermaye piyasası araçları ya da ihraççılar hakkında, ilgili sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek nitelikteki ve henüz kamuya duyurulmamış bilgilere dayalı olarak ilgili sermaye piyasası araçları için alım ya da satım emri veren veya verdiği emri değiştiren veya iptal eden ve bu suretle kendisine veya bir başkasına menfaat temin eden ortaklar, yöneticiler, çalışanlar, danışmanlar, denetçiler ya da bu bilgilere bir şekilde ulaşmış/ulaşma imkanı olan kişilerin bu faaliyetleri suç olarak tanımlanmıştır."

Bu suçu işleyenler ile ilgili cezai şart ise şu şekilde açıklanmaktadır; "iki yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılırlar. Ancak, bu suçtan dolayı adli para cezasına hükmedilmesi hâlinde verilecek ceza elde edilen menfaatin iki katından az olamaz."

İlgili maddeden de anlaşılabileceği üzere bir faaliyetin "Insider Trading" sayılabilmesi için yukarıda sayılan kişi ve gruplarca yapılmış olması ve:

  • İlgili menkul kıymetin değerini olumlu ya da olumsuz etkileme gücü olması,
  • Kamuoyu ile paylaşılmamış bir bilgi olması,
  • Bu bilgilerin kullanımının yatırımcılar arasındaki fırsat eşitliğini bozarak kullanan kişi ve gruplara kar sağlamış olması ya da zarardan kurtarmış olması 

gerekmektedir. 

Piyasa dolandırıcılığı (SPK Kanunu m.107):

Piyasa dolandırıcılığı "Manipülasyon" olarak da bilinmektedir.

  1. "Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri gerçekleştirenler iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar. Ancak, bu suçtan dolayı verilecek olan adli para cezasının miktarı, suçun işlenmesi ile elde edilen menfaatten az olamaz."
  2. "Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi veren, söylenti çıkaran, haber veren, yorum yapan veya rapor hazırlayan ya da bunları yayan ve bu suretle menfaat sağlayanlar iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar."

şeklinde tanımlanmaktadır.

Özellikle ikinci madde piyasalar hakkında çeşitli mecralarda yorum yapan ve bilgi paylaşan amatör ve profesyonel piyasa yorumcuları arasında tartışmalara yol açmıştır. SPK'nın bu konudaki ek açıklamasına göre iyi niyetli, bilgi paylaşımı amaçlı yorum ve analizlerin yapılmasında sakınca bulunmazken, yorum ve analizlerin yukarıda sayılan amaçlar doğrultusunda yapıldığı tespit edildiği takdirde bu durum suç kapsamına girmektedir.

SPK Kanununun 108. maddesinde piyasa dolandırıcılığı ve bilgi suistimali sayılmayacak özel haller açıklanmaktadır.

Usulsüz halka arz ve izinsiz sermaye piyasası faaliyeti (SPK Kanunu m.109):

Sermaye piyasası araçlarının halka arz edilmesi ve borsada satılabilmesi için izahname düzenlenmesi ve bu izahnamenin SPK tarafından onaylanması zorunlu tutulmuştur. Sermaye piyasası araçlarının satışı için onaylı ihraç belgesi gerektiren hallerde ise bu belgenin alınmış olması gerekmektedir.  Bu zorunluluğu yerine getirmeden, özetle sermaye piyasası araçlarının izinsiz halka arzını ve satışını yapmak veya sermaye piyasasında SPK izni olmaksızın, yetkisiz faaliyette bulunmak suç teşkil etmektedir.

SPK kanununa göre bu faaliyette bulunanlar iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar.

Yatırımcıları kasten yanıltmak ve zarara uğratmak amacıyla yukarıda sayılmış olan faaliyetlerde bulunulduğu tespit edildiği takdirde "yatırım tavsiyesi değildir" notunun suçtan kurtarıcı bir hükmü olduğu söylenemez. Ek olarak piyasa ile ilgili genel görüşlerde bulunmak ya da fikir paylaşmak suç sayılmazken, yanıltma ve zarar verme amacı taşımasa dahi bir kişi veya gruba özel yönlendirici nitelikte yorum ve tavsiyede bulunmak suçtur. Çünkü bu kapsamda yapılan yorumlar SPK kanununda yatırım danışmanlığı hizmeti olarak tanımlanmaktadır. Yetkisi olmayan kişi ve kurumlar yatırım danışmanlığı yapamamaktadır.

Genel Nitelikli Suçlar:

Yukarıda sayılan faaliyetler sermaye piyasalarının yapıları ile ilgili ve bu piyasalara özel suçlardır. Bunların dışında yine SPK kanununda tanımlanmış fakat sermaye piyasaları ile kısıtlı olmayan ve farklı alanlarda da suç sayılabilecek, daha genel nitelikli suç faaliyetleri aşağıda listelenmektedir;

  • Güveni kötüye kullanma ve sahtecilik (SPK Kanunu m.110):
  • Bilgi ve belge vermeme, denetimin engellenmesi (SPK Kanunu m.111),
  • Yasal defterlerde, muhasebe kayıtlarında ve finansal tablo ve raporlarda usulsüzlük (SPK Kanunu m.112),
  • Sır saklama yükümlülüğünün ihlali (SPK Kanunu m.113) 

Piyasa Bozucu Eylemler ve Sermaye Piyasası Suçları Arasındaki Fark:

Yukarıda sayılmış olan suçlara girmeyen fakat piyasaların istikrar ve güven ortamını bozan faaliyetler "piyasa bozucu eylemler" olarak sınıflandırılmıştır. Bu tür suçları işleyenlere Sermaye Piyasası Kurulu tarafından idari para cezası verilmektedir. Medya yolu ile yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek nitelikte hatalı, yanlı haberler vermek, söylenti çıkarmak, yorum ve rapor hazırlamak gibi faaliyetler piyasa bozucu eylemlere örnek olarak gösterilebilir. Görüldüğü üzere piyasa bozucu eylemler ile piyasa dolandırıcılığı birbirlerine benzeyen faaliyetler olsalar da aralarında önemli bir ayrım vardır. Piyasa dolandırıcılığı suçu "sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla" şeklinde tanımlanmıştır ve bir "kasıt" içermektedir, bu tür kasıtlı faaliyetlerin ispatlanamadığı durumlar ise "piyasa bozucu eylem" sayılmaktadır.

Spekülasyon Suç mudur?:

Sermaye piyasası suçları ile ilgili bilinen bir yanlışı da düzeltmek gerekir; spekülasyon ve manipülasyon arasında fark bulunmaktadır, varlıkların fiyat değişimlerinden kar elde etmek amacıyla alım satım yapmak anlamına gelen "spekülasyon" bir suç değildir. Bu işlemi yapan kişi ise "spekülatör" olarak adlandırılır. Halk dilinde "spekülatör" çoğu zaman hatalı olarak olumsuz anlamda kullanılan bir isim haline gelmiştir.

Bu yazıda sermaye piyasası suçları özetlenmiştir; son söz olarak; bir ülkede sermaye piyasalarının gelişmesi ve istikrarı piyasalarda şeffaflık ve güvenin korunması ile mümkündür. Özellikle küçük yatırımcıların piyasalara ilgi göstermesi için adil şartlar altında yatırım yaptıklarına inanmaları gerekmektedir. Bu güveni sağlamak ise piyasa denetiminin ve cezai süreçlerin eksiksiz ve adil yürütülmesi ile mümkündür.

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).