Döviz kurları piyasalarda ve ekonomide oluşabilecek bir çok gelişmeden olumlu ya da olumsuz etkilenebilmektedir. Piyasada oluşacak olayları önceden bilmek mümkün değildir, bu durumda döviz kurlarının gelecekteki seviyeleri ile ilgili de kesin yargılarda bulunmak mümkün değildir.

Bu gerçeğe rağmen, döviz kurlarının gelecekteki seviyesinin bugünkü koşullar altında, çeşitli verilere dayanarak ne olması gerektiğini gösterebilecek bazı teorik yöntemler bulunmaktadır. Bu yöntemleri kısaca forward döviz kuru hesaplama yöntemleri olarak adlandırabiliriz. Bu yazı sonundaki "önemli not" bölümünü okumayı unutmayınız.

Aşağıda forward döviz kuru tahmininde kullanılabilecek en bilinen 3 teori başlıklar halinde incelenmiştir;

1. Faiz Oranları Paritesi Yöntemi ile Döviz Kuru Hesaplama:

Faiz oranı paranın kirasıdır, yani gelecekteki getirisidir diyebiliriz. Bu durumda, paranın gelecekteki değerini belirleyen en önemli faktörler arasında o paraya uygulanan faiz oranı bulunmaktadır. Faiz oranları paritesi iki farklı ülkeye ait para birimleri arasındaki faiz oranları farkının kullanıldığı tahmin yöntemidir. Bu yönteme göre forward döviz kuru aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanmaktadır:

Forward Döviz Kuru = [(1 + Yerel Para Faiz Oranı) / (1 + Yabancı Para Faiz Oranı)]n * Spot Kur

Örnek: Yukarıdaki formüle Dolar ve TL üzerinden bir örnek vermek gerekirse: USD/TL  paritesinin 2.85, USD yıllık faizinin %2.5, TL yıllık faizinin %10,40 olduğu bir piyasa ortamında faiz oranları paritesine göre 1 yıl sonraki kur aşağıdaki şekilde hesaplanabilir;

Forward Döviz Kuru = [(1 + 0,1040) / (1 + 0.025)] * 2,85 = 3,0696

Faiz oranı paritesi formülü incelendiğinde faizin arttığı döviz kurunun diğer döviz kuru karşısında değer kaybettiği görülebilir, özetle faiz oranları arasındaki fark yerel para birimi lehine gelişiyorsa yerel para biriminin değeri düşmektedir. Bunun nedeni, faiz oranları paritesinin para birimlerinin değerlerinin faiz farkını kapatacak yönde değişeceğini öngörmesidir. Bu formülde kullanılan faiz yıllık faizdir, bu durumda 1 yıl sonrası için kur seviyesi hesaplanmıştır, farklı periyotlar için "n" üssü alınmalıdır. Örneğin 2 yıl için n=2, 6 ay için n=0,5 'dir.

Bu terimin İngilizce Karşılığı: Interest rate parity (IRP)

2. Satınalma Gücü Paritesi ile Döviz Kuru Hesaplama:

Satınalma gücü paritesi farklı ülkelerde, farklı para birimleri ile aynı malların satın alınması durumunda iki ülke arasındaki fiyat farkını ortadan kaldıran oran için kullanılmaktadır. Özetle; aynı özelliklerde bir malın ya da mal sepetinin fiyatının farklı ülkelerde eşit olacağı (tek fiyat kanunu) kabul edilmektedir, para birimleri arasındaki değer ise bu mal sepetinin fiyatını her iki ülkede de eşitleyen oran üzerinden belirlenir.

Bu durumda satınalma gücü paritesine göre, farklı ülke para birimleri arasındaki değişimlerin nedeni enflasyondur diyebiliriz. Bu ilişki aşağıdaki formül ile gösterilebilir;

Forward Döviz Kuru = [(1 + EnfYerel) / (1 + EnfYabancı)] * Spot Kur

Örnek: Spot USD/TL paritesi 2.85, Türkiye'de beklenen enflasyon %8.8, ABD'de %1.5 ise satınalma gücü paritesine göre forward döviz kuru aşağıdaki şekilde hesaplanır;

Forward döviz kuru = [(1 + 0.088) / (1 + 0.015)] * 2.85 = 3,0549

Satınalma gücü paritesi yönteminde de döviz kurları arasında faiz oranlarına yöntemine benzer bir ilişki bulunmaktadır. Bir ülkede fiyatlar genel seviyesi artarsa (enflasyon artarsa) döviz kurları bu değişimi telafi edecek yönde hareket etmektedir. Örneğin yerel enflasyon artarsa, bu hesaplama yöntemine göre yerel döviz kuru değer kaybedecektir. Bu ilişkiyi çok daha basit bir şekilde ifade etmek gerekirse; yukarıdaki örneğe göre iki ülkenin enflasyon oranları arasında %8,8 - %1,5 = %7,3 olmak üzere TL aleyhinde fark bulunmaktadır. Bu da TL'nin Dolar karşısında %7,3 değer kaybedeceği anlamına gelmektedir. 2.85 * %107,3 = 3,05 olarak yaklaşık aynı sonuca ulaşabiliriz.

Sonuç olarak malın ucuz olduğu ülkeden mal alıp malın daha pahalıya satıldığı bir ülkede bu malları satarak elde edilebilecek arbitraj imkanı yok olacak ve kurlardaki değişimle dengeye ulaşacaktır. Örneğin, Abd'de 2$, Türkiye'de ise 6 TL'ye satılan bir ürün olduğunu düşünelim. USD TL paritesi ise 3 TL olsun. Türkiye'de malın fiyatı %10 artarsa (enflasyon) satış fiyatı 6,6 TL olacaktır. İlk durumda mal Türkiye'de 2$ karşılığına satılmaktaydı, fakat fiyat artışı sonucunda 2,2$'a çıktı. Bu durumda Abd'li tüccar Abd'den 2$'a aldığı malları Türkiye'de 2,2$'a satma imkanı bulmaktadır. USD/TL 3,3 seviyesine gelirse malın fiyatı tekrar 2$ olur ve Abd'li tüccarın arbitraj imkanı ortadan kalkar.

Bu terimin İngilizce Karşılığı: Purchasing power parity (PPP)

3. Reel Faiz Oranları Yöntemi (Fisher Etkisi) ile Döviz Kuru Hesaplama:

Fisher etkisi yönteminde ise döviz kurlarının gelecekteki seviyesi tahmin edilirken enflasyon ve faiz etkisi beraber kullanılmaktadır, reel faiz oranı yöntemi olarak da bilinmektedir. Fisher etkisi ekonomist Irving Fisher tarafından ortaya atılmış bir ekonomi teorisidir, bu teoriye göre reel faiz nominal faiz ile beklenen enflasyon arasındaki farka eşittir. Bu teoriden yola çıkarak, farklı ülke para birimleri arasındaki değişimlerde reel faizlerin etkili olduğu düşünülmüştür. Reel faiz yöntemine göre hesaplama aşağıdaki formül ile gösterilebilir;

Forward Döviz Kuru = [(1 + Yerel Para Reel Faiz Oranı) / (1 + Yabancı Para Reel Faiz Oranı)] * Spot Kur

Örnek: Diğer başlıklardaki veriler formülde ilgili yerlerine konursa USD/TL'nin 1 yıl sonra olması gereken değeri ile ilgili aşağıdaki sonuç elde edilecektir;

  • Yerel Para Reel Faiz Oranı = %10.40 - %8.8 = %1.6
  • Yabancı Para Reel Faiz Oranı = %2.5 - %1.5 = %1
  • Forward Döviz Kuru = [(1 + 0,016) / (1 + 0,01)] * 2,85 = 2,8669

Not: Örneklerdeki faiz ve enflasyon verileri rastgele seçilmiştir. Enflasyonun yüksek olduğu durumlarda reel faizin Reel Faiz Oranı= (1 + Nominal Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon Oranı) -1 formülü ile hesaplanması daha doğrudur.

Bu terimin İngilizce Karşılığı: The International Fisher Effect (IFE)

Önemli Not: Bu yazıda döviz kuru hesaplama yöntemleri incelenmiştir, döviz kurlarının değerleri neye göre belirleniyor merak ediyorsanız "döviz kurlarını etkileyen faktörler" başlıklı yazı da ilginizi çekebilir. Bu yazıdaki bilgiler ekonominin başka kanunları ile çelişiyor gibi görünebilir. Örneğin faiz oranı artan paraya daha çok talep olur ve arz talep kanunu na göre bu para biriminin değerinin artması gerekir. Fakat faiz oranları paritesine göre faizi yüksek para birimi diğer karşısında değer kaybetmektedir. Finans ve ekonomide yalnızca bir kural olduğunu ve döviz kuru değerinin kolayca tahmin edilebileceğini söylemek pek doğru olmaz. Finans ve ekonomide birbirleri ile çelişir gibi gözüken ve birbirlerini destekleyen birçok teori bulunmaktadır, birçok konuda olduğu gibi döviz kurlarının değerini de negatif ve pozitif yönde etki eden farklı güçler söz konusudur. Sonuç olarak döviz kurları bu farklı yöndeki güçlerin etkisinde belirli bir dengeye kavuşmaktadır. 

Arz talep kanunu ile bu yazıdaki döviz kuru tahmin yöntemleri arasındaki farka şu şekilde açıklık getirilebilir; yapılan çalışmalarda bu yazıda bahsi geçen teorilerin kısa ve orta vadede değil daha uzun vadede etkili olduğu görülmektedir.

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).