Faizsiz bankacılık ya da bilinen diğer adıyla katılım bankacılığı özellikle islam ülkelerinde oldukça yaygın olarak kullanılan bir bankacılık sistemidir. Klasik bankacılık sisteminden ayrı bir sistemin kurulmasının nedeni inançlar gereği faizsiz hizmet talep edilmesidir. Bu yazıda ülkemizde de kullanılan katılım bankacılığı sisteminin özellikleri özetlenmektedir; 

Katılım Bankacılığı Nedir?

Katılım bankacılığı ismini sistemin temelini oluşturan "kar ve zarara katılma" prensibinden almaktadır. Genel olarak katılım bankaları tasarruf sahiplerinden topladıkları fonları çeşitli ticari ve sinai projelere fon sağlayarak değerlendirmekte, bu projelerden elde ettikleri karları vade sonunda tasarruf sahipleriyle paylaşmaktadırlar. 

Örneğin katılım bankalarının önemli bir borç verme ürünü olan üretim desteği fonu, diğer adıyla murabaha işleminde, katılım bankaları bir hammaddeyi, makina teçhizatı ya da gayrimenkulü yatırım yapmak isteyen müşterisi yerine peşin olarak satın almakta, bu malları müşterisine üzerine kar koyarak vadeli şekilde satmaktadır. Aslında özet olarak banka mal alıp bunu taksitler halinde geri satarak ticari faaliyette bulunmaktadır. 

Yukarıdaki işlemden de anlaşılacağı üzere faizsiz bankacılık yapan bankalar sağladıkları fonları nakit kredi olarak isimlendirmemektedir. Bu sistemde tasarruf sahiplerinin fonları Euro, Dolar ve TL olarak havuzlara ayrılmakta ve fon ihtiyacı olan müşterilere yine aynı para birimlerinde fon sağlanmaktadır. Faizsiz bankacılık uygulamasında da klasik bankacılık uygulamalarında olduğu gibi müşterilere fonlar bir limit dahilinde ve kefalet, ipotek gibi bir teminat karşılığında kullandırılmaktadır. 

Normal bankacılık uygulaması olan vadeli mevduatta tasarruf sahibi banka ile belirli bir vade, yatırım tutarı ve getiri üzerinden anlaşma yapmaktadır. Daha basit tabir ile tasarruf sahibi vade sonunda tasarrufu karşılığında ne kadar faiz getirisi olacağını bilmektedir. Kar payı olarak bilinen faizsiz bankacılık uygulamalarında ise getiri baştan taahhüt edilememekte, tasarrufların katılım bankaları tarafından değerlendirildiği projelerin getirisine göre vade sonunda belirlenmektedir. Vade sonunda ise hesaplanan getirinin %80'i tasarruf sahibine verilmektedir.

Katılım bankaları nezdinde açılan bireysel hesaplar da 100 Bin TL'ye kadar TMSF garantisi altındadır. 

Aşağıdaki şema faizsiz bankacılık sistemindeki fon akışını özet şekli ile göstermektedir;

katılım bankacılığı işleyiş şeması

  1. Tasarruf sahiplerinden getirisi vade sonunda belirlenecek şekilde fon toplanır,
  2. Satıcıdan peşin olarak mal alımı yapılır,
  3. Mal teslimi yapılır,
  4. Katılım bankası malı üzerine kar koyarak vadeli olarak alıcıya satar,
  5. Alıcı belirli bir vadede katılım bankasına ödeme yükümlülüğüne girer,
  6. Katılım bankası bu ve benzeri faaliyetlerden elde ettiği karını vade sonunda tasarruf sahibi ile %80'e %20 şeklinde paylaşır.

Katılım Bankacılığına Getirilen Eleştiriler:

Günümüz finans sistemi birbirine oldukça bağlı hale gelmiş olup herhangi bir finansal faaliyeti faizden tamamen arındırmak çok mümkün değildir. Bugün faiz kavramı adeta ekonomi biliminin merkezindedir. Bu çerçevede katılım bankacılığı sistemi de çeşitli eleştirilere maruz kalmaktadır. Katılım bankalarının genel faiz oranlarına yakın kar payı dağıtmaları ve sürekli kar ederek zararı dağıtmıyor olmaları oldukça sorgulanmaktadır. Katılım bankalarının bu sorulara ilişkin verdikleri cevaplar ise kısaca şu şekildedir;

  • Katılım bankalarının global finans piyasasında faizden uzak durarak faaliyet gösterebilmeleri bono-tahvil ve bankalar arası piyasada işlem yapmamaları ile açıklanmaktadır.
  • Katılım bankalarının piyasadaki faiz oranlarına yakın kar payı dağıtmaları serbest piyasada ticari faaliyetlerin getirilerinin genel ortalama kazancın üzerine çıkmasının mümkün olmadığı, bu nedenle malı peşin alıp vadeli satan katılım bankasının mal fiyatı üzerine piyasadan çok farklı bir kar koyamayacağı şeklinde açıklanmaktadır.
  • Katılım bankalarının sürekli kar dağıtmalarının nedeni bu bankaların yatırım yapacakları portföyleri çeşitli risk faktörlerine göre kendilerinin seçtiği ve geniş bir portföyde yatırım yaptıkları için de kar eden projelerin daha fazla olduğu şeklinde açıklanmaktadır. 

Türkiye'de Katılım Bankacılığı:

katılım bankaları Türkiye'de 1985 yılından beri faaliyettedir diyebiliriz. 1999 yılında, o zaman özel finans kuruluşları olarak adlandırılan finans şirketleri bankacılık kanunu kapsamını alınmıştır. 2006 yılı öncesinde "özel finans kuruluşları" adı altında hizmet veren bankalar 2006 yılı sonrasında "katılım bankası" adını almışlardır. 

Türkiye'de faaliyet gösteren katılım bankaları aşağıda sıralanmıştır; 

  • Albaraka Türk Katılım Bankası A.Ş.
  • Bank Asya A.Ş.
  • Kuveyt Türk Katılım Bankası A.Ş.
  • Türkiye Finans Katılım Bankası A.Ş.

Yukarıdaki 4 bankanın yurt içinde 1025, yurt dışında ise 4 olmak üzere toplam 1.029 şubesi bulunmaktadır. Aşağıdaki tablo Katılım Bankaları Birliği kaynaklarından alınmış olup, katılım bankalarını çeşitli finansal büyüklüklere göre karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Bu tabloya göre eylül 2014 (Üçüncü Çeyrek) itibariyle katılım bankaları toplam aktif büyüklüğü 102 Milyar TL'dir.  Aktif büyüklüğü, kar ve şube sayısı bakımından Kuveyt Türk A.Ş. birinci sırada yer almıştır. 

katılım bankalarının karşılaştırması

Aşağıdaki tabloda ise Türkiye'de katılım bankacılığı ile klasik bankacılık rakamlarının Eylül 2014 itibariyle karşılaştımalı tablosu görülebilir. Bu tablo incelendiğinde katılım bankalarının genel bankacılık sektörü içinden küçük bir pay aldığı görülebilir.

katılım bankaları ve bankacılık sektörü karşılaştırması

Türkiye ve Orta Doğu ülkeleri dışında ABD ve Avrupa ülkeleri dahil yaklaşık 60 ülkede 100'ü aşkın katılım bankası, "islamic banking" ya da "interest-free banking" adı altında faaliyet göstermektedir. Commerzbank, Goldman Sachs ve UBS gibi bazı büyük finans kuruluşlarında ise bu alanda hizmet vermek için birimler bulunmaktadır. Faizsiz bankacılığın en büyük temsilcisi ise İslam Kalkınma Bankası'dır. İslam kalkınma Bankası 1974 yılında 7 ülke önderliğinde kalkınma ihtiyacı olan, fakir islam ülkelerine fon sağlamak amacıyla kurulmuş olup şu 56 üyesi bulunmaktadır. Türkiye de bu bankanın kurucu üyeleri arasındadır. 

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).

Etiketler Faiz Bankacılık