Dünya'da en çok kullanılan para birimi hangisi sorusunun cevabı oldukça nettir. Amerikan Doları Dünya'da uluslararası ödemelerde en çok kullanılan para birimi olması yanında, %60 oranı ile en çok rezerv tutulan para birimidir.

18. yy'da ABD'nin resmi para birimi haline gelen dolar ismini Almanya, Avusturya ve İsviçre'de bir dönem kullanılmış olan "thaler" isimli gümüş paradan almaktadır. Dünya'nın bir çok ülkesinde para birimleri isimlerini Dolar'dan almaktadır. Dolar simgesini bilmeyen yoktur; "$" aslında o dönem kullanılan Peso simgesinin değişikliğe uğramış halidir. Üzeri iki paralel dik çizgi ile çizilmiş sembol, üst üste binmiş S ve P harflerinden türetilmiştir.

Bu yazıda ise dünyanın en önemli para birimi Amerikan Doları'nın diğer para birimleri karşısındaki değerini ölçen "Dolar Endeksi" hakkında temel bilgiler verilecektir, yazının sonunda ise dolar endeksi verilerini takip etmek isteyenler için dolar endeksi tarihsel grafiği eklenmiştir:

Dolar Endeksi Nedir?:

Dolar endeksi 6 önemli para biriminin geometrik ortalamasının dolar karşısındaki değerini göstermek için kullanılmaktadır. Dolar endeksinin ortaya çıkışı Bretton Woods anlaşması ile yakından ilgilidir. 1944 yılında yapılan bu anlaşma ile 44 ülkenin para birimi dolar bazında sabitlenmiştir. Doların değerinin ise altın üzerinden belirlenmesine karar verilmiş, 1 ons altının karşılığı 35 dolar olarak belirlenmiştir.

Dünya'da böyle bir sabit kur sisteminin başlaması ilerleyen yıllarda ABD ekonomisi açısından önemli sorunlar oluşturmuş, doların değerinin giderek düşmesi sonucu 1971 yılında ABD bu sistemden vazgeçtiğini açıklamıştır. Dünya ekonomisi için önemli bir dönüm noktası olan bu tarihten sonra ABD ve bir çok ülke serbest kur sistemine geçmiştir ve artık ABD Doları için yeni bir dönem başlamıştır. 1973 yılında FED (Amerikan Merkez Bankası), ABD Doları'nın diğer para birimleri karşısındaki değerini ölçebilmek ve kıyas yapabilmek adına "Dolar Endeksi" oluşturma ihtiyacı duymuştur. 

Dolar Endeksi Nasıl Hesaplanır?

Dolar endeksinin hesaplanmasında Japon Yeni, Euro, Kanada Doları, İngiliz Poundu, İsveç Kronu ve İsviçre Frangı olmak üzere 6 adet majör para birimi kullanılmaktadır. Bu para birimleri Dolar endeksi hesaplaması için aşağıdaki şekilde ağırlıklandırılmıştır; 

Parite Ağırlık %
Euro (EUR) / USD %57,6
USD / Japon Yeni (JPY) %13,6
İngiliz Poundu (GBP) / USD %11,9
USD / Kanada Doları (CAD) %9,1
USD / İsveç Kronu (SEK) %4,2
USD / İsviçre Frangı (CHF) %3,6

Dolar endeksi aşağıdaki formül ile hesaplanmaktadır:

Dolar Endeksi = 50.14348112 × EURUSD -0.576 × USDJPY 0.136 × GBPUSD -0.119 × USDCAD 0.091 × USDSEK 0.042 × USDCHF 0.036

Yukarıdaki formülde doların altı para birimi karşısındaki değerinin geometrik ortalaması alınmaktadır. Hesaplamanın yapıldığı günkü parite seviyesinin dolar endeksi içindeki ağırlığı kadar üssü alınmaktadır, doların baz para birimi olduğu durumlarda üssü pozitiftir, tersi durumda ise üssü negatif alınmaktadır. 50.1434 rakamı ise sabit çarpandır. Bu sabit sayı dolar endeksinin hesaplandığı ilk gün endeksi 100 seviyesine eşitleyen çarpandır.

Dolar endeksi 120 seviyesinde ise bu doların endeksin hesaplandığı ilk günden itibaren altı para biriminden oluşan döviz sepeti karşısında %20 değer kazandığını gösterir. Endeks 90 ise bu da doların %10 değer kaybettiğini gösterir.

Aşağıda dolar endeksini oluşturan para birimlerinin endeks içerisindeki yüzdeleri grafik üzerinde görülebilir:

dolar endeksini oluşturan para birimleri

Tablodan da görüleceği üzere Dolar endeksi hesaplamasında en büyük ağırlık Avrupa Birliği para birimi olan Euro'dadır. 1999 yılından önce, yani Euro'dan önce ise hesaplamada, Alman Markı (%20.8), Fransız Frangı (%13.1), İtalyan Lireti (%9), Hollanda Guldeni (%8.3) ve Belçika Frangı ( %6.4) kullanılmıştır. Çin Yuanı (CNY) ve Meksika Pesosu'nun (MXN) hesaplamaya dahil edilmesi gerektiği konusunda görüşler bulunmaktadır.

Dolar Endeksi Tarihsel Grafiği:

Dolar endeksi baz yıl olan 1973 yılında hesaplanmaya 100 değeri ile başlamış, en yüksek değerini 164.7 değeri ile 1985 yılında, en düşük değerini ise 2008 yılında küresel finans krizi sırasında (70.6) almıştır. 1985 yılında 164.7 değerine ulaşan Dolar endeksi aradan geçen 20 yılda doların diğer para birimlerine göre %64.7 değer kazandığını göstermektedir. Bu artış sonucunda 1985 yılında Dünya ekonomisinin zarar görmemesi amacıyla çeşitli politikalar vasıtasıyla doların değerinin düşmesi sağlanmıştır.

2008 yılında yaşanan küresel krizden sonra gerek Avrupa'da gerekse ABD'de açıklanan çeşitli politikalar ile kurlar arasında büyük dalgalanmalar yaşanmış, faizlerin rekor düşük seviyeye gelmesi, FED'in parasal genişleme kararları ile beraber Dolar endeksi tarihinin en düşük seviyelerini test etmiştir. 2014 yazı sonunda FED'in parasal genişlemeyi bitirmesi, faizlerde artış sürecine girilebileceğinin sinyallerini vermesi ile Dolar tüm dünyada major para birimleri karşısında tekrar yükselmeye başlamıştır. Dolar endeksinde Temmuz 2014'ten itibaren başlayan sert yükseliş trendi grafikten incelenebilir. 2015 yılında ise endeks uzun süredir ulaşamadığı 100 seviyesine ulaşmış fakat bu seviyeyi geçememiştir. Güncel olarak FED'in faizleri %0.50'den %0,75'e artırma kararının beklendiği bu dönemde (Aralık 2016) dolar endeksi tekrar 100'ün üzerine çıkmıştır.

Dolar endeksi sembolü "USDX", "DX" ya da "DXY" (Dixie) kısaltmalarıyla gösterilmektedir. Aşağıda hesaplanmaya başlandığı tarihten itibaren  dolar endeksi tarihsel grafiği görülebilir:

Dolar endeksi her ne kadar 6 para biriminin ağırlıklı ortalaması olsa da, dolara olan genel talebi göstermesi açısında önemlidir. Dolar endeksinin arttığı ya da azaldığı dönemlerde, ülke bazında özel durumlar nedeniyle yaşanacak ayrışmalar dışında, endeks hesaplamasında kullanılmayan bizim gibi gelişmekte olan ülke para birimlerinin de bundan etkilendiği bir gerçektir.

Özetlemek gerekirse; dolar endeksinin özellikle sert ve trend yapacak şekilde yükseldiği dönemlerde, dolara dünya çapında talep getirecek bir gelişmenin yaşandığı anlaşılabilir. Örneğin son dönemde (Aralık 2016) dolar endeksindeki artışın ABD'de faiz arttırım beklentileriyle ilgili olduğu açıktır. Dolar endeksi aynı zamanda 1985 yılından beri bir yatırım aracı olarak (Dolar Endeks Kontratı)  futures ve opsiyon piyasalarında işlem görmektedir.

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).