Uluslararası ticarette farklı birçok para birimi kullanılmaktadır, bu durumda herhangi bir ticari faaliyet sonunda ödeme yapılacaksa, ödeme tutarının diğer ülke para birimi üzerinden değerinin bilinmesi gerekmektedir.

Bir ülkenin para biriminin diğer bir ülkenin para birimi üzerinden değeri "döviz kuru" olarak adlandırmaktadır. Kurlar ile ilgili farklı terimler kullanılmaktadır; örneğin bir paranın başka bir para birimi üzerinden değeri şeklindeki tanım "nominal döviz kuru" tanımıdır.

Döviz kurları döviz çifti olarak adlandırılan kısaltmalarla gösterilmektedir. Bir para biriminin diğeri üzerinden değeri "Parite" olarak da adlandırılmaktadır;

  • "USD/TL" paritesi 3.15 ise 1 Usd'nin Türk lirası karşılığı 3.15 TL'dir anlamına gelmektedir, bu ikili gösterim 1 Usd kaç TL sorusunun kısaltılmış halidir.
  • "EUR/USD" paritesi 1.10 ise 1 Euro 1.1 Usd anlamına gelmektedir. 1 Eur kaç Usd'dir sorusuna cevap vermektedir.

Döviz kurlarındaki değişimler farklı ülke vatandaşları için alım gücünü olumlu ya da olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Örneğin USD/TL nin 3.30 seviyesine yükselmesi Türk Lirası için nominal değer kaybıdır, yabancıların ülkemizdeki alım gücünü arttırır fakat bizim ABD'deki alım gücümüzü azaltır. Tam tersi durumda, USD'nin 2.50 TL'ye düşmesi Türk Lirası için nominal değer kazancıdır ve USD varlığı olan yabancıların Türkiye'deki alım gücünün azalması anlamına gelmektedir. Bu durumda ABD'ye giden bir Türk turist için de o ülkedeki alım gücü artacaktır.

Not olarak tekrarlamak gerekirse, bir Türk için TL'nin ABD'deki alım gücünün artması (USD/TL paritesinin düşmesi) değer kazancıdır. 50$'a satılan bir ürün kur 3.30 ise bizim için 165 TL, kur 2.50 ise 125 TL olacaktır.

Reel Kur Nasıl Hesaplanır?

Yukarıdaki hesaplamalar günlük hayatın içinde kullanılabilmektedir fakat iki ülkede iki para biriminin rekabet gücünün tam anlamıyla karşılaştırılabilmesi için enflasyon oranlarından arındırılması gerekir. Fiyat düzeyleri kullanılarak enflasyondan arındırılmış kurlar "Reel Döviz Kuru" olarak adlandırılır. Fiyat düzeyleri için iki ülkenin tüketici fiyatları endeksi (TÜFE) kullanılabilir.

R =  P / eP*

Reel Kur (R) = Ulusal fiyat düzeyi (P) / Nominal Kur (e) x Yabancı ülke fiyat düzeyi (P*)

Paydaya dikkat edilirse yabancı fiyat düzeyini kur ile çarparak TL'ye çeviriyoruz. TL bazında yerel fiyat düzeyini TL bazında yabancı fiyat düzeyine oranlıyoruz.

Reel döviz kurunun düşmesi (TL cinsinden yerli fiyat düzeyinin yabancı fiyat düzeyine oranının düşmesi) yurtiçi fiyat düzeyinin yurtdışı fiyat düzeyine göre düşmesi anlamına gelir. Karşılaştırmalı olarak bakıldığında yurtiçindeki mal sepeti ucuzlar, yurtdışındaki mal sepeti ise pahalılaşır. Yabancılar ülkemizden daha fazla mal alabilir hale gelirken biz yabancılardan daha az mal alabiliriz. Bu durum TL'de "reel değer kaybı" olarak adlandırılmaktadır.

Reel döviz kurunun yükselmesi (TL cinsinden yerli fiyat düzeyinin yabancı fiyat düzeyine oranının artması) yurtiçi fiyat düzeyinin yurtdışı fiyat düzeyine göre artması anlamına gelmektedir. Yurtiçindeki mallar pahalılaşırken, yurtdışındaki mallar ucuzlar. Türkiye'den mal almak isteyen bir yabancı eskiye göre daha az mal alabilir. Biz ise yabancı bir ülkeden daha fazla mal alabilir duruma geliriz. Bu durum TL'de "reel değer artışı" olarak adlandırılmaktadır.

Not 1: Genellikle yabancı kaynaklarda reel kur hesaplaması "eP*/P" şeklinde, yani yabancı fiyat seviyesinin yerli fiyat seviyesine oranı şeklinde yukarıdaki formülün tersi olarak gösterilmektedir, bu karışıklık yaratabilir. TCMB hesaplamalarında yerli fiyat seviyesinin yabancı fiyat seviyesine oranını kullanmaktadır. Bu durumda TCMB'nin reel kur hesabında yabancı ülkede 1 TL ile alınan mal Türkiye'de kaç TL'ye alınır sorusunu cevaplıyor.

Not 2: Reel kur hesaplamaları "satın alma gücü paritesi" ile yakından ilgilidir.

Reel Efektif Döviz Kuru Nedir, Nasıl hesaplanır?:

Yukarıdaki örnekte iki ülke arasındaki döviz kuru hesaplanmıştır. Günümüz ticaret hayatı düşünüldüğünde aktif ticaret yapılan ülke kurlarını da kapsayacak şekilde genişletilmiş bir reel kur hesaplaması ihtiyacı duyulmuştur.

Türkiye’nin dış ticaretinde yüksek pay sahibi ülkelerin (Türkiye için 44 ülke) para birimlerinden oluşan ve ticaret hacmine göre ağırlıklandırılmış kur sepeti karşısında Türk lirasının ağırlıklı ortalama değeri "Nominal Efektif Döviz Kuru",  bu kurun nispi fiyat etkilerinden (enflasyondan) arındırılmış hali ise "Tüfe Bazlı Reel Efektif Döviz Kuru" olarak adlandırılmaktadır. Aslında reel efektif döviz kuru para biriminin rekabet gücünü ölçen bir endekstir.

Aşağıda reel efektif döviz kuru hesaplama formülü (REK) görülebilir;

reel efektif döviz kuru

Denklemde yer alan wi “i” ülkesinin REK endeksindeki ağırlığını, Ptur Türkiye’nin tüketici fiyat endeksini, P“i” ülkesinin tüketici fiyat endeksini, ei,tur “i” ülkesinin parasının TL cinsinden kur değerini ve N ülke sayısını göstermektedir. P / P* bize ihraç edilen malların fiyat endeksinin ithal edilen malların fiyat endeksine oranı (dış ticaret haddi) gibi de düşünülebilir.

Bu hesapların kolaylaştırılması amacıyla TCMB reel efektif döviz kuru endeksi yayınlamaktadır. Aşağıda reel efektif döviz kuru tablosu ve grafiği görülmektedir, TCMB sitesinden detaylı tablo indirilebilir.

reel efektif döviz kuru tablosu

reel efektif döviz kuru grafiği

Sonuç olarak; Reel efektif döviz kuru bir ülkenin dış ülkeler karşısında ticaret performansını belirleyen önemli bir makro ekonomik göstergedir. Tekrarlamak gerekirse; reel efektif döviz kuru azalırsa yurtiçi mal sepeti nisbi olarak ucuzlar, özetle TL'de reel değer kaybı oluşur. Yurtiçi mal sepetinin ucuzlaması Türkiye'yi yabancılar için daha cazip hale getirir, net ihracat olumlu etkilenir. İhracatta rekabet gücü artar. Reel efektif döviz kuru artarsa TL'de reel değer kazancı oluşur, yurtiçi mal sepeti yabancılar için pahalı hale gelirken yabancı mal sepeti Türkiye için ucuzlar. Bu durumda ithalat artar ve net ihracat olumsuz etkilenir. İhracatta rekabet gücü azalır.

Tüketici fiyatları endekslerinde bir değişim olmazken döviz kuru artarsa P/eP* oranı azalır. Reel efektif döviz kuru düşer, reel değer kaybı oluşur.

Bu terimin İngilizce karşılığı: Real Effective Exchange Rate (REER)

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).

Etiketler Döviz Kur Parite Forex