Ulusal servet ve ekonomik büyüklüğü göstermek için kullanılan birçok kavram bulunmaktadır, aşağıdaki yazıda bu kavramların farkları, tanımları ve çeşitli milli gelir hesaplamaları özetlenmiştir;

Ulusal servet ile ilgili en sık kullanılan iki kavram Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) ve Gayrisafi Milli Hasıla (GSMH) kavramlarıdır. "Gayrisafi" brüt anlamına gelmektedir, "hasıla" ise gelir anlamındadır, bu durumda bu kavramların bir ülkenin toplam brüt geliri ile ilgili olduğu anlaşılmaktadır:

Gayrisafi Yurt İçi Hasıla: En sık kullanılan ekonomik büyüklük kavramıdır. Üretim, harcama ve gelirler olmak üzere üç farklı GSYİH hesaplama yöntemi bulunmaktadır.

Tanım olarak GSYİH bir ülkede belirli bir dönem içinde (genellikle 1 yıl) üretilen (ya da tüketilen) nihai mal ve hizmetlerin cari fiyatlar ile toplam değeridir. GSYİH hesaplamasında üretimin ülke içinde olması gerekmektedir, ülke vatandaşlarının ve ülkede yerleşik yabancıların, kısaca ülkede yerleşik tüm bireylerin üretimi (tüketimi) GSYİH içinde yer almaktadır.

"Nihai mal ve hizmet" ifadesi de önemlidir, "nihai" kelimesi sonuncu anlamında gelmektedir, yani bu hesaplamaya üretimde kullanılan ara mallar dahil edilmemektedir. Çifte sayımı engellemek adına bir malın üretimi esnasında ödenen bedeller (Katma değer) hesaplamaya dahil edilmemektedir, yalnızca son malın (nihai) bedeli baz alınmaktadır.

Gayrisafi Milli Hasıla: Bir ülkenin vatandaşlarının belirli bir dönem içinde yurt içinde ya da yurt dışında ürettikleri nihai mal ve hizmet miktarının parasal değeri Gayrisafi Milli Hasıla'ya eşittir. Görüldüğü üzere GSMH, GSYİH'den farklı olarak ülke sınırlarını değil vatandaşlığı baz almaktadır.

Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarının diğer ülke milli gelirlerinden (ücret,faiz, kar, rant) aldıkları payların Türkiye'ye gelen kısmı "Dış Alem Faktör Geliri", Türkiye'de yaşayan yabancıların Türkiye'nin milli gelirinden aldıkları paylardan kendi ülkelerine gönderdikleri gelirler toplamı ise "Dış Alem Faktör Gideri" olarak adlandırılmaktadır. Dış alem faktör gelir ve giderleri arasındaki fark ise "Dış Alem Net Faktör Geliri" olarak adlandırılmaktadır. Özetle, GSYİH'ya net dış alem faktör gelirleri eklendiği takdirde GSMH elde edilir.

Bu durumda GSMH formülü aşağıdaki şekilde yazılabilir;

GSMH = GSYİH + Dış Alem Net Faktör Gelirleri

Daha önce "Gayrisafi" ifadesinin brüt anlamına geldiği belirtilmişti, GSYİH ve GSMH brüttür, çünkü bu hesaplar içinde üretimde kullanılan fiziki varlıkların yıpranma payı (Amortisman) bulunmaktadır. GSMH'den amortismanlar düşülerek Safi Milli Gelir'e ulaşılır:

Safi Milli Gelir (SMH) = GSMH - Amortisman

Safi Milli Hasıla nihai malların cari, yani piyasa fiyatları ile değerini göstermektedir. SMH piyasa fiyatları ile hesaplandığı için tüketimden alınan dolaylı vergiler i de içermektedir. SMH'den dolaylı vergiler düşülerek faktör fiyatları ile gelir hesaplanır, bu da Milli Gelir'e eşittir:

Milli Gelir = (GSMH - Amortisman) - Dolaylı Vergiler

= SMH - Dolaylı Vergiler

Milli Gelir bir ekonomideki faktör gelirlerinin toplamıdır, aşağıdaki şekilde de ifade edilebilir;

Milli Gelir = Ücret + Kâr + Faiz + Rant

Milli Gelir ile ilgili olarak Kişisel Gelir ve Kullanılabilir Gelir kavramlarının da açıklanmasında fayda bulunmaktadır;

Kişisel Gelir: Vergiler ödenmeden önce kişilerin eline geçen gelirdir. Milli Gelir'e transfer ödemelerinin eklenmesi ile hesaplanır. Transfer Ödemeleri devletin emekli maaşları, sosyal hizmet harcamaları ve bağışlar gibi yaptığı karşılıksız ödemeler. 

Kullanılabilir Gelir: Kişisel gelirden dolaysız vergiler düşülerek hesaplanır. Harcanabilir gelir olarak da adlandırılmaktadır.

Bu yazıda anlatılan milli gelir kavramları aşağıda şema ile özetlenmiştir:

  • Gayrisafi Yurtiçi Hasıla (GSYİH)
  • + Dış Alem Net Faktör Gelirleri
  • = Gayrisafi Milli Gelir
  • - Amortismanlar
  • = Safi Gelir
  • - Dolaylı Vergiler
  • = Milli Gelir
  • + Transfer Ödemeleri
  • = Kişisel Gelir
  • - Dolaysız Vergiler
  • = Harcanabilir Gelir

Son olarak, bir ülkenin refah seviyesi ve ekonomik gelişmişliği "kişi başına gelir" ile ölçülmektedir. Kişi başına gelir milli gelirin ülke nüfusuna bölünmesi ile hesaplanmaktadır. GSYİH nüfusa bölünerek kişi başına GSYİH (GDP per capita) hesaplanmaktadır, bu gelir ülkeler arasında ekonomik refahın karşılaştırılmasında kullanılan önemli bir veridir.

Bu yazıda kullanılan kavramların İngilizce karşılıkları: GSYİH (GDP Gross Domestic Product), GSMH (GNP Gross National Product), SMH (NNP Net National Product), Milli Gelir (NI National Income), Kişisel Gelir (Personal Income), Harcanabilir Gelir (Disposable Income)

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).