Para politikası, bir ekonomide makro ekonomik hedeflere ulaşılması amacıyla, para arzının para otoritesi görevi yürüten merkez bankası tarafından kontrol altında tutulması anlamına gelmektedir. Bu yazıda para politikası hedefleri, bu hedeflere ulaşılması için gereken araçlar ve para politikası çeşitleri özetlenmektedir: 

Para politikasının başlıca hedefleri aşağıda sıralanmıştır, bu hedefler arasında "fiyat istikrarının sağlanması" temel amaç olarak belirlenmiştir. Bu da enflasyon un kontrol altında tutulması anlamına gelmektedir.

  • Fiyat istikrarını sağlamak (Enflasyonun yönetilmesi)
  • Döviz kurlarında istikrarın sağlanması (Ödemeler dengesinin denkliği)
  • Ekonomik büyüme hedefinin gerçekleşmesi
  • Tam istihdam düzeyine ulaşılması (İşsizlikle mücadele)
  • Faiz oranlarında istikrarın sağlanması (Belirsizliğin giderilmesi, sağlıklı yatırım ortamı)

Diğer hedeflerle beraber değerlendirildiğinde merkez bankasının fiyat istikrarını korumanın yanında finansal sistemde istikrarı koruma amacı olduğu da görülmektedir. 

Merkez bankasının elinde para politikası hedeflerine ulaşmak için kullanabileceği çeşitli araçlar bulunmaktadır. "Para politikası araçları" olarak isimlendirilen bu araçlar aşağıda listelenmiştir:

Merkez bankası belirlediği amaç doğrultusunda para politikasını "genişletici" ve "daraltıcı" olmak üzere iki farklı şekilde uygulayabilir:

Daraltıcı Para Politikası:

Sıkı para politikası olarak da adlandırılmaktadır. Ekonomideki toplam para miktarının azaltılması anlamına gelmektedir. Enflasyonun sorun olarak görüldüğü ekonomilerde enflasyonu düşürmek amacıyla uygulanmaktadır.

Enflasyonun başlıca nedeni ekonomide üretilen mal ve hizmetlere olan toplam talebin yüksekliğidir, toplam talep toplam arzı aşarsa fiyatlar yükselir. Toplam talebin artmasına neden olan en önemli unsur ekonomide dolaşan paranın fazlalığı, yani para arzıdır.  Böyle bir durumda Merkez bankası enflasyonu düşürmek için ekonomideki toplam talebi düşürecek önlemler almalıdır. Bu da demektir ki merkez bankası para arzını kısmalıdır ve toplam talebi düşürerek tüketim eğilimini tasarruf eğilimine çevirmelidir.

Merkez bankası açık piyasa işlemleri kapsamında tahvil satarak, yani piyasadan borçlanarak piyasadaki para arzını azaltabilir. Aynı şekilde döviz satarak, reeskont ve zorunlu karşılık oranlarını artırarak TL arzını kısıtlayabilir. Para arzının azaltılması faizlerin yükselmesine neden olacaktır. Faizlerin yükseldiği bir ortamda tüketim yerine tasarruf eğilimi artacaktır. 

Ek olarak TCMB banka ve aracı kurumlara kısa vadeli krediler sağlamaktadır. TCMB borç verme faizlerini yükselttiği takdirde bankaların maliyetleri artacak, TCMB'den borçlanma istekleri azalacak ve dolayısıyla para arzı kısılmış olacaktır.

Bu terimin İngilizce karşılığı: Contractionary Monetary Policy 

Genişletici Para Politikası:

Gevşek para politikası olarak da adlandırılmaktadır. Daraltıcı para politikasının tersine ekonomideki toplam para miktarının artırılması anlamına gelmektedir. Ekonomi gerektiği ölçüde büyümüyorsa, ekonomide durgunluk ve işsizlik beklentisi varsa merkez bankası genişletici önlemler alabilir. 

Para arzını artırmak faiz oranlarını düşürecektir. Faiz oranlarının düşmesi tüketim eğilimini artıracak bu da ekonomik aktivitenin artmasına neden olacaktır. Bu amaçlar doğrultusunda TCMB faiz oranlarını düşürmek maksadıyla piyasadan tahvil satın alabilir, reeskont ve karşılık oranlarını azaltabilir ve bu yolla toplam talebi artırabilir. Örneğin karşılık oranlarının düşürülmesi bankalar için kredi verilebilecek daha fazla kaynak anlamına gelmektedir.

TCMB borç alma ve borç verme faiz oranlarına müdahale ederek para arzını kontrol edebilir. Örneğin borç verme faizlerini düşürdüğü takdirde bankaların TCMB'den borçlanma isteği artacak, borçlanan bankalar piyasaya kredi vermeye daha istekli olacak ve dolayısıyla piyasada para arzı artmış olacaktır.

2008 yılında başlayan mortgage krizi ile beraber bugüne kadar yaşananlar daraltıcı ve genişletici para politikası uygulamalarına örnek teşkil etmektedir. Krizle beraber Amerikan Merkez Bankası (FED) 2008 yılından itibaren yaşanan ekonomik durgunluğu yenmek amacıyla parasal genişleme uygulamalarına ağırlık vermiş, faizi sıfır seviyesine kadar çekerek ekonominin tekrar canlanması için harekete geçmiştir. Günümüzde ise FED enflasyon ve istihdam verilerine göre tekrar faiz artırım sürecine girmiştir.

Bu terimin İngilizce karşılığı: Expansionary Monetary Policy

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).