Belirli bir otoritenin müdahalesi olmadığı durumlarda bir malın ya da hizmetin fiyatı pazar koşulları doğrultusunda alıcılar ve satıcılar tarafından serbestçe belirlenmektedir. Piyasada oluşan arz ve talep sonucunda mal ve hizmetin fiyatı oluşmaktadır. Arzın ve talebin değişmesi fiyatın da buna göre tekrar oluşmasına neden olmaktadır.

Borsada hisse senetlerinin fiyatları ya da döviz kurları neye göre değişmektedir, bir malın fiyatı yükselirken diğerinin fiyatı neden düşmektedir gibi soruların cevabı ekonomi biliminin en temel konularından birisi olan arz kanunu, talep kanunu ve piyasa dengesi kavramlarında saklıdır.

Arz ve Arz Kanunu

Bir üretici tarafından belirli miktarda malın belirli fiyattan piyasaya sunulması "Arz (Supply)" olarak bilinmektedir. Arz kanunu bir malın arz edilen miktarı ile fiyatı arasındaki pozitif ilişkiyi açıklamaktadır. Bir üretici, ürettiği bir malın fiyatının yükseldiğini gördüğü takdirde daha fazla kazanç sağlamak için bu maldan daha fazla üretim yapacaktır.

Aşağıdaki şekilde de görüleceği üzere arz eğrisi Y ekseninde fiyat, X ekseninde ise miktar bulunan pozitif eğimli bir doğru şeklinde çizilmektedir.

arz eğrisi

Arz eğrisi sabit değildir. Fiyat değişimi, arz edilen miktarı etkilerken arz eğrisinin konumu etkileyen bir faktör değildir, fakat belirli koşullarda arz eğrisinde kaymalar olmaktadır. Arz eğrisinde kayma aynı fiyat seviyesinden daha fazla ya da daha az ürünün arz edilmesi anlamına gelmektedir.

Talep ve Talep Kanunu

Tüketicilerin belirli bir fiyat seviyesinden belirli bir miktar malı satın alma isteği "Talep (Demand)" olarak adlandırılır. Talep eğrisi arz eğrisinin aksine negatif eğimlidir; bir malın fiyatı arttığında tüketicilerin bu mala olan talebi azalır. Bu ilişki talep kanunu olarak bilinmektedir. Talep eğrisi aşağıdaki şekilde gösterilmiştir. Y ekseninde gösterilen fiyatın artması durumunda X eksenindeki miktarın azalacağı şekil üzerinde görülmektedir.

talep eğrisi

Talep eğrisi de arz eğrisi gibi sabit değildir. Fiyat değişimi talep edilen miktarı değiştiren bir faktörken talep eğrisinin konumunu değiştirmez, talep eğrisinde kayma yaratan farklı faktörler bulunmaktadır.

Arz Talep Dengesi

Piyasa dengesi olarak bilinen bu durumda, arz ve talep belirli bir noktada birbirini karşılamış ve piyasada bir denge fiyatı ve miktarı oluşmuştur. Arz ve talep eğrilerinin kesiştiği bu nokta aşağıdaki şekilde "E" noktası ile gösterilmektedir. "E" noktasında tüketiciler Q birim malı P fiyattan almaya razıyken, üreticiler de aynı miktarda malı P fiyata satmaya razıdır.

piyasa dengesi

Arz ve talepte meydana gelebilecek değişimler nedeniyle, farklı bir ifadeyle arz ve talep eğrilerinde kaymalara yol açan faktörler nedeniyle piyasa dengesi bozulabilir, bu durumda yeni koşullara göre arz ve talep eğrilerinin kesiştiği yeni noktada piyasa fiyatı tekrar denge kazanır. Arz ve talep eğrilerindeki kaymalara neden olan faktörlere daha önceki yazılarda yer verilmişti. (Yukarıda ilgili yazı linkleri görülebilir)

Aşağıda arz eğrisindeki olası kayma ve sonucunda oluşan yeni denge fiyatı ile ilgili bir örnek olay görülebilir:

Bir malın üretim süreci ile ilgili teknolojik bir yenilik yaşanmıştır. Yeni gelişmeler ile üretici artık daha hızlı ve az maliyet ile daha verimli üretim yapabilmektedir. Teknolojide yaşanan bu destekleyici yenilik üreticinin arzı arttırmak isteyeceği bir gelişmedir, üretici daha düşük maliyetle daha fazla mal üreterek daha yüksek kar elde etmek isteyecektir. Bu durumda arz eğrisi sağa kayacak ve arz artacaktır.

piyasa dengesinin değişmesi

 

Arz eğrisinin sağa kayması ile beraber yeni denge noktası "B" noktasında oluşacaktır. "B" noktasında denge miktarı artmıştır, denge fiyatı ise azalmıştır. Üretim maliyetlerini arttıracak tam tersi bir durumda ise arz eğrisi sola kayar ve yeni denge fiyatı "C" noktasında oluşur.

Bu örnek arzı etkileyen faktörlerdeki değişim üzerinde kurgulanmıştır, denge fiyatı talep eğrisindeki kaymalar ile beraber de benzer şekilde değişiklik gösterir. Arz ve talebı etkileyen faktörlerin aynı anda gerçekleşmesi, yani eğrilerin aynı anda kayması da mümkündür.

Bu yazıda arz ve talep ile ilgili temel bilgiler verilmiştir, piyasa dengesinin nasıl oluştuğu teorik bir çerçeveden gösterilmiştir. Borsa, benzer bir şekilde piyasa fiyatının nasıl oluştuğunu gösteren güzel bir örnektir. Borsada alıcılar belirli bir fiyattan belirli bir miktar hisse senedi için alım emri gönderir, piyasada aynı fiyattan aynı miktarda hisse senedini satmak isteyen diğer yatırımcılar olduğu anda emirler eşleştirilir ve hisse senedi bu fiyat üzerinden işlem görmeye başlar, bu fiyat "piyasa fiyatı" olarak adlandırılır.

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).