Esneklik, bir değişkende meydana gelen değişimin diğer değişkende oluşturduğu değişimin ölçüsü olarak kullanılır. Elastikiyet olarak da kullanılan esneklik bir hassasiyet ölçüsüdür diyebiliriz. Ekonomide esneklik arz ve talebin fiyat değişimleri karşısındaki hassasiyetini ölçmek için kullanılmaktadır.

İktisatın temel kavramlarından birisi olan esneklik günlük hayattaki bir çok soruya cevap vermektedir. Bir satıcının sattığı malın fiyatını yükselttiğinde bu malın satışlarının nasıl etkileneceği ya da bir üreticinin ürettiği malın fiyatındaki düşüşün üretim kararlarını nasıl etkileyeceği sorularına "esneklik" yardımı ile cevap verilebilir.

Aşağıda talep esnekliği ve arz esnekliği başlıklar halinde özetlenmektedir;

Talep Esnekliği:

Talep kanunu bir malın fiyatındaki yukarı yönlü değişimin talebi azaltacağını göstermektedir. Peki her mal ve hizmet için talep eşit oranda mı azalır? Bazı malların fiyatlarında yaşanacak artış diğer mallara göre talebi çok daha fazla azaltabilir. Bu ilişki "talebin fiyat esnekliği" ile ölçülebilir. Özetle talep esnekliği bir malın fiyatındaki %1 değişimin talep edilen miktarda % kaç değişime neden olduğunu ölçmektedir.

Talebin fiyat esnekliği formülü aşağıdaki şekilde gösterilebilir:

Esneklik = (% Talep edilen miktardaki değişim) / (% Fiyattaki değişim)

Ed= [(Q2−Q1)/Q1] / [(P2-P1)/P1]

Ed = (ΔQ/Q1) / (ΔP/P1)

Miktardaki değişimin fiyattaki değişime oranı 1'den büyük ya da 1'den küçük sonuç verecektir. Talep esnekliği formülünden çıkacak sonuç negatif olacaktır fakat iktisatta esneklik mutlak değer olarak kullanılmaktadır, her zaman pozitif değerle ifade edilmektedir.

Sonucun;

  • Ed>1: 1'den büyük olması miktardaki değişimin fiyattaki değişimden fazla olduğunu gösterir. Örneğin bir telefonun fiyatı %10 arttığında bu telefonun talebi %20 oranında düşüyorsa ilgili ürüne olan talep fiyat değişimlerine oldukça hassastır. Bu ürün esnektir (elastik). 
  • Ed=1: 1'e eşit olması miktardaki ve fiyattaki değişimin eşit oranda gerçekleştiğini gösterir. Birim esneklik sözkonusudur.
  • Ed<1: 1'den küçük olması miktardaki değişimin fiyattaki değişimden daha az olduğunu gösterir. Fiyat artsa dahi talebin buna göre daha az düşeceğini gösterir. Bu ürün esnek değildir (inelastik). 

Esneklik arttıkça talep eğrisi yatay konuma yaklaşır, esneklik azaldıkça daha dik konuma geçer:

En yatay ve en dik konumda;

Talep eğrisi tam olarak yatay konumdayken tam esneklik (Tam elastikiyet) söz konusudur ve böyle bir ürün fiyat değişimlerine sonsuz hassasiyet gösterir. Talep eğrisi dik konuma geldiğinde ise tam inelastikiyet sözkonusudur, böyle bir durumda ürün fiyat değişimlerine hiç hassas değildir, fiyat ne kadar değişirse değişsin talep edilen miktar değişmez.

Talebin fiyat esnekliği dışında talep ile ilgili diğer esneklik kavramları çapraz esneklik ve gelir esnekliğidir:

Talebin Çapraz Fiyat Esnekliği:

Bir malın kendi fiyatı dışında ikame mallar ve tamamlayıcı mallar ın fiyatlarındaki değişimlere göre esneklik hesaplamak da mümkündür. Bu esneklik "talebin çapraz esnekliği" olarak adlandırılır. Aşağıdaki formül ile hesaplanabilir:

Ec = X malının talep miktarındaki % değişim / Y malının fiyatındaki % değişim

Tamamlayıcı malın fiyatı ile baz malın talep edilen miktarı arasında negatif bir ilişki bulunmaktadır. Tamamlayıcı malın fiyatı yükselirse diğer malın talebi düşer. İkame malın fiyatı ile baz malın talep edilen miktarı arasında pozitif yönlü bir ilişki bulunmaktadır. İkame malın fiyatı artarsa tüketicilerin diğer mala olan talebi artacaktır. Ekonominin bu temel kanunu çerçevesinde çapraz elastikiyeti negatif olan ürünlerin tamamlayıcı, çapraz elastikiyeti pozitif olan ürünlerin ise ikame mallar olduğunu söyleyebiliriz.

Talebin Gelir Esnekliği

Tüketici gelirleri de talebi değiştiren faktörler arasındadır. Gelir artışı talebi arttırır. Gelirdeki değişim yüzdesinin malın talep edilen miktarı üzerindeki etkisi "talebin gelir esnekliği" ile ölçülür. Aşağıdaki formül ile hesaplanabilir:

Ed= [(Q2−Q1)/Q1] / [(İ2-İ1)/İ1]

Ed = (ΔQ/Q1) / (Δİ/İ1) 

Talebin gelir esnekliği çeşitli mallar için farklı sonuçlar doğurabilir. "Normal mal" olarak sınıflandırılacak çoğu mal ve hizmet için gelir artışı talebi arttıracaktır, fakat "düşük mallar" için aynı ilişki sözkonusu değildir. Geliri düzenli bir şekilde artan bir tüketici ucuzluk mağazasından satılan bir ürüne olan talebi giderek azalacaktır. Bir süre sonra gelir artışı nedeniyle hiçbir şekilde tüketilmeyecek ürünler ise "Giffen malı" olarak adlandırılır.

Arz Esnekliği:

Esneklik çoğu zaman talep üzerinden ifade edilmektedir. Fiyat değişimlerinin arz edilen miktar üzerindeki etkisi de bilinmektedir. Bir üretici üretim miktarı ile ilgili kararlarını fiyatlardaki değişime göre vermek isteyecektir.

Esneklik = (% Arz edilen miktardaki değişim) / (% Fiyattaki değişim)

Es= [(Q2−Q1)/Q1] / [(P2-P1)/P1]

Es = (ΔQ/Q1) / (ΔP/P1)

Arz kanununa göre fiyat artarsa arz edilen miktar artar, fakat arz edilen miktarın malın fiyatına hassasiyeti "arzın fiyat esnekliği" ile ölçülür. Bu durumda;

  • Es<1: Fiyat değişimine oranla arz edilen miktar daha az değişir. İnelastik, yani esnek olmayan arz sözkonusudur. Arz eğrisi daha dik konumdadır.
  • Es=1: Fiyat ile arz edilen miktar aynı oranda değişmektedir. Birim esneklik sözkonusudur.
  • Es>1:Fiyat değişimine oranla arz edilen miktar daha fazla artmıştır. Elastik,yani esnek arz söz konusudur. Arz eğrisi daha yatay konumdadır. Yataylık arttıkça esneklik de buna bağlı olarak artacaktır.

Bu terimlerin İngilizce karşılılları: Elasticity, Inelasticity, Elasticity of Demand & Supply

Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).