Bir ülke ekonomisinin temel ölçülerinden birisi olan Gayri Safi Yurt içi Hasıla reel ve nominal fiyatlar olmak üzere iki şekilde hesaplanabilir. Bu yazı reel ve nominal GSYİH ile GSYİH deflatörü kavramlarını özet olarak açıklamaktadır;

Reel ve Nominal Gsyih:

GSYİH bir ülkede, belirli bir zaman diliminde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam değeridir. GSYİH yalnızca üretim üzerinden hesaplanmaz, GSYİH hesaplama yöntemleri 3 ana başlıkta toplanabilir. Bir ülkede belirli bir dönemde yapılan;

  • Üretimin 
  • Harcamaların 
  • ya da Gelirlerin

toplamı GSYİH büyüklüğünü vermektedir.

GSYİH ekonomilerin büyüklük göstergesidir ve ülkelerin karşılaştırılmasında kullanılan önemli bir veridir. GSYİH'deki artış ise bir ekonominin bir yılda ne kadar büyüdüğünü gösterir. Aşağıda ekonomik büyümenin matematiksel hesaplaması görülebilir;

GSYİH2014 Büyümesi = [(GSYİH2014 - GSYİH2013) / GSYİH2013]*100 

Bu aşamada her yıl değişen mal ve hizmet fiyatlarının da hesaplamayı nasıl etkilediğinin değerlendirilmesi gerekir. Her yıl enflasyon nedeniyle artan mal ve hizmet fiyatları GSYİH büyüklüğünü arttıracağından ekonominin gerçek büyüklüğüne ulaşmak için enflasyonun etkilerinden arındırılması gerekir. 

GSYİH; "cari fiyatlar" ve "sabit fiyatlar" olmak üzere iki farklı şekilde hesaplanmaktadır. Cari fiyatlar, hesaplama dönemi içindeki nihai mal ve hizmet fiyatları ya da daha özet tabirle "piyasa fiyatları" olarak tanımlanabilir. Cari fiyatlar ile hesaplanan milli gelir, nominal GSYİH olarak adlandırılır. Nominal GSYİH karşılaştırmaları çeşitli yorum hatalarına neden olabilir. Örneğin bir ekonomide üretim azalmışken fiyatlar artmış, ve dolayısıyla GSYİH artış göstermiş olabilir. Bu ekonominin gerçek anlamda büyüme gösterdiği söylenemez. Bir ekonominin gerçek büyüklüğünü gösteren milli gelir ise reel GSYİH olarak adlandırılır.

Reel GSYİH, sabit fiyatlar ile hesaplanan milli gelir olarak tanımlanabilir. Sabit fiyat, seçilen baz yılda oluşan mal ve hizmet fiyatları anlamına gelir. 2014 yılının GSYİH hesaplamasının 2010 fiyatlarıyla yapılması buna örnek gösterilebilir. Sabit fiyat uygulaması fiyat artışlarını göz ardı etmek, yani enflasyonu hesaplamalardan arındırmak için kullanılır. 

Aşağıdaki tablo TÜİK'den alınmış olup, Türkiye'nin 2014 üçüncü çeyrek itibariyle nominal ve reel GSYİH büyüklüklerini ve büyüme oranlarını göstermektedir. TÜİK hesaplamalarında 1998 yılı baz yıl olarak kullanılmaktadır;

Gsyih Deflatörü:

Bir ekonomide fiyat değişimlerini, yani enflasyon oranı hesaplaması için belirli endeksler kullanılır. Bunlar arasında en bilinenleri Tüketici Fiyatları Endeksi ve Üretici Fiyatları Endeksi'dir. GSYİH Deflatörü de fiyat değişimlerini ölçmek için kullanılan bir diğer fiyat endeksidir. Nominal gayri safi yurt içi hasılanın reel gayri safi yurt içi hasılaya oranı GSYİH deflatörü olarak adlandırılır. 

Aşağıdaki formül ile gösterilebilir;

GSYİH Deflatörü = (Nominal GSYİH / Reel GSYİH) * 100

Deflatör ingilizcede kullanılan "deflate" kelimesinden çevrilmiştir, aslında enflasyonun (inflate) zıt anlamında kullanılmıştır. Bu tanım bize bu endeksin ne işe yaradığını net bir şekilde anlatmaktadır. Deflatör nominal GSYİH'yi enflasyondan arındıran çarpandır. Bu durumda GSYİH deflatörü cari yıl ile baz yıl arasındaki fiyat değişimlerini ölçen fiyat endeksidir diyebiliriz. Bu fiyat endeksinin hesaplanmasında ekonomideki tüm mal ve hizmetler yer almaktadır.

GSYİH deflatörü baz yılda 100 değerini alır. Herhangi bir yılda deflatörün 150 değerini alması baz yıldan cari yıla kadar geçen sürede fiyatların %50 arttığını gösterir.

TÜFE ve Deflatör arasındaki farklar:

  • Tüketici fiyatları endeksi  belirli bir mal sepeti üzerinden hesaplanırken, GSYİH deflatörü ekonomideki tüm mal ve hizmetleri baz alır,
  • TÜFE sepeti değişken değildir, deflatör hesaplaması her yıl tüketim ve yatırım eğilimlerine göre değişiklik gösterebilir,
  • TÜFE tüketicilerin kullandığı mal ve hizmetleri kapsar, deflatör ise devlet ve firmalar tarafından satın alınan mal ve hizmetleri de kapsar,
  • TÜFE ithal mal ve hizmetleri kapsarken deflatör sadece yurt içinde üretilen mal ve hizmetleri kapsar.
Onur CEYLAN
Author: Onur CEYLANWebsite: https://tr.linkedin.com/in/onurceylanEmail: Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Hakkımda
Yatırımcı, Finans ve Sermaye Piyasası Uzmanı ( S P K ileri düzey lisansı ve türev araçlar lisansı sahibiyim. Eski bankacıyım, uzun süredir bireysel yatırım portföyümü yönetiyorum. Piyasarehberi.org sitesindeki yazılar finansal okur yazarlığa katkıda bulunmak amacıyla tarafımdan yazılmaktadır, site içeriği izinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz ).